ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΙΔΟΣ
ΤΩΝ ΚΑΛΟΦΩΝΙΚΩΝ ΕΙΡΜΩΝ

Οι Καλοφωνικοί Ειρμοί είναι έντεχνοι και καλοφωνικά ανεπτυγμένοι ειρμοί. Πρόκειται για αποκλειστικό δημιούργημα των χρόνων της Τουρκοκρατίας, συγκεκριμένα του 17ου αι. Από άποψη σύνθεσης στοιχούνται στο αρχαίο καλοφωνικό είδος και υποτάσσονται στο παπαδικό μέλος. Κατά τις μαρτυρίες των χειρογράφων ψάλλονταν "στες τράπεζες" ή "εν ευθυμίες", δηλαδή η χρήση τους δεν ήταν καθαρά λειτουργική. Στα νεώτερα χρόνια ψάλλονταν κατά τη διανομή του αντιδώρου ή του άρτου στους Πανηγυρικούς εσπερινούς. Έξω από την αυστηρή πειθαρχία και τη στατικότητα της λειτουργικής πράξης μπόρεσαν να εκφράσουν περισσότερο ελεύθερα τις ειδικές συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκαν. Από μιαν άποψη παραπέμπουν στα καθιστικά αργόσυρτα δημοτικά τραγούδια (τα λεγόμενα επίσης "της τάβλας"). Οι Καλοφωνικοί Ειρμοί, ως νέο είδος, παρουσιάζουν, ιστορικά, μουσικά και φιλολογικά, μεγάλο ενδιαφέρον.

Οι πρώτοι Καλοφωνικοί Ειρμοί εμφανίζονται στις αρχές του 17ου αι. Δηλαδή σε μια εποχή κατά την οποία παρουσιάζονται, έπειτα από τη μεγάλη σιωπή των εκατόν πενήντα χρόνων μετά την Άλωση, τα πρώτα αναγεννητικά σκιρτήματα της καλλιτεχνικής αφύπνισης του Ελληνισμού. Η μεγάλη τέχνη του Βυζαντίου αρχίζει πια να εξανθρωπίζεται και να λαϊκοποιείται. Μέσα στη ροπή αυτή εντάσσεται, προκειμένου για την Εκκλησιαστική μουσική, και το νέο είδος των καλοφωνικών ειρμών.

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΙ

Το υλικό των Καλοφωνικών Ειρμών έχει εκτελεσθεί ολόκληρο (κατά την πενταετία 1983-1988), όπως παρουσιάζεται κυρίως συγκεντρωμένο στο έντυπο Καλοφωνικό Ειρμολόγιο (Κων/πολη 1835, 284 σελίδες), καταταγμένο σήμερα ως Σώμα Δεύτερο στη σειρά " Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής" και σε δώδεκα (12) μακράς διάρκειας ψηφιακούς δίσκους (CD). Τους καλοφωνικούς ειρμούς ερμηνεύουν εδώ ο Θρασύβουλος Στανίτσας (CD 1o-5o), ο πατήρ Διονύσιος Φιρφιρής (CD 6o-7o), ο μητροπολίτης Νικόδημος Βαλληνδράς (CD 8o), ο Ματθαίος Τσαμκιράνης (CD 9o), ο Χαρίλαος Ταλιαδώρος (CD 10ο) και ο Λεωνίδας Σφήκας (CD 11o-12o). Όλοι οι μεγάλοι ερμηνευτές, από τους τελευταίους που θα μπορούσαν να εκτελέσουν σήμερα τόσο αυθεντικά το ιδιότυπο και δύσκολο μουσικό αυτό είδος, με καταλυτική την παρουσία του Θρασύβουλου Στανίτσα. Στους δίσκους αυτούς ερμηνεύονται συνολικά εξήντα τέσσερεις (64) καλοφωνικοί ειρμοί και είκοσι πέντε (25) κρατήματα (βλ. εδώ Παράρτημα Δεύτερο). Από το σύνολο αυτό έχουν συγκροτηθεί η Τέταρτη και η Πέμπτη Ανθολογία. Το Σώμα των Καλοφωνικών Ειρμών, πρέπει να τονισθεί ιδιαίτερα, αποτελεί ένα ανεπανάληπτο ερμηνευτικό Μνημείο, μέγιστης σημασίας για την ιστορία της Εκκλησιαστικής μουσικής και του Νεοελληνικού πολιτισμού γενικότερα. Μάλιστα, η αναβίωση σήμερα στην προτίμηση των καλοφωνικών ειρμών (κυρίως από τους Ελλαδικούς ψάλτες) καθιστά τις ερμηνείες αυτές ζωντανό "μάθημα", καθώς οι σύγχρονες, αυτοσχέδιες ως επί το πλείστον, δεν στηρίζονται, τις περισσότερες φορές, στην αναγκαία ακουστική παράδοση.

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΤΕΤΑΡΤΗ
Καλοφωνικοί Ειρμοί
(17ος - 18ος - 19ος αι.)
Μέρος Α΄

Ψάλλει ο ΘΡΑΣΥΒΟΥΛΟΣ ΣΤΑΝΙΤΣΑΣ (1910-1987)
Άρχων Πρωτοψάλτης του Οικουμενικού Πατριαρχείου

ΘΡΑΣΥΒΟΥΛΟΣ ΣΤΑΝΙΤΣΑΣ (1910-1987) Άρχων Πρωτοψάλτης του Οικουμενικού Πατριαρχείου

Η Τέταρτη Ανθολογία περιλαμβάνει έξι (6) καλοφωνικούς ειρμούς, οι οποίοι ερμηνεύονται όλοι αποκλειστικά από τον Θρασύβουλο Στανίτσα. Έχουν επιλεγεί από ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο (έχει εκτελέσει 45 καλοφωνικούς ειρμούς και 10 κρατήματα). Οι ηχογραφήσεις έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια της ζωής του (1983-1986), λίγο πριν τον θάνατό του (1987). Πρέπει να σημειωθεί ότι οι περισσότεροι έχουν εκτελεσθεί μονωδιακά, χωρίς ισοκράτημα, το οποίο προστέθηκε εκ των υστέρων. Παρά τη φωνητική κάμψη και τα προβλήματα της ηλικίας, ο Θρασύβουλος Στανίτσας, με την απαράμιλλη ερμηνευτική του τέχνη, άφησε μοναδικές ιστορικές ερμηνείες σ' ένα μουσικό είδος άγνωστο στους πολλούς και αγνοημένο, που ήταν ωστόσο ακόμη ζωντανό στην Κωνσταντινούπολη ως τις ημέρες του.

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΠΕΜΠΤΗ
Καλοφωνικοί Ειρμοί
(17ος - 18ος - 19ος αι.)
Μέρος Β΄

Ψάλλουν
Πατήρ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΦΙΡΦΙΡΗΣ (1912-1990)
Πρωτοψάλτης Πρωτάτου Αγ. Όρους

Σεβασμιότατος ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΒΑΛΛΗΝΔΡΑΣ
Μητροπολίτης Πατρών

ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΤΣΑΜΚΙΡΑΝΗΣ
Πρωτοψάλτης Καβάλας

Η Πέμπτη Ανθολογία περιλαμβάνει οκτώ (8) καλοφωνικούς ειρμούς, επτά (7) από την πρώτη μεγάλη περίοδο ακμής (1650-1720), και έναν (1) των μέσων περίπου του 19ου αιώνα. Τους ειρμούς αυτούς ψάλλουν ο πατήρ Διονύσιος Φιρφιρής (αρ. 1-4), ο μητροπολίτης Νικόδημος Βαλληνδράς (αρ. 5-7) και ο Ματθαίος Τσαμκιράνης (αρ. 8). Και εδώ έχουν επιλεγεί από ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο (ο πατήρ Διονύσιος έχει εκτελέσει 32 καλοφωνικούς ειρμούς, ο Σεβασμιότατος Νικόδημος Βαλληνδράς 20 και ο Ματθαίος Τσαμκιράνης 3 με τα κρατήματά τους). Οι πολυπρόσωπες αυτές εκτελέσεις παρουσιάζουν επίσης μεγάλο ενδιαφέρον για το ομοιότροπο ήθος και την κοινή ερμηνευτική αντίληψη. Πρόκειται για ερμηνείες που αναδεικνύουν έξοχα τον ασματικό χαρακτήρα και τα άλλα κύρια χαρακτηριστικά των καλοφωνικών ειρμών. Από πολλές απόψεις και αυτές πολύτιμες και ανεπανάληπτες.

Ο πρώτος (1ος) είναι ο γνωστός και από άλλη ηχογράφηση (Ανθολογία Δεύτερη, αρ. 1) ειρμός Άστρον ήδη ανατέταλκεν ήχος α' του Μπαλασίου ιερέως. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα δείγματα του είδους, και μάλιστα από τα ωραιότερα και τα πιο χαρακτηριστικά (ψάλλεται συχνά και σήμερα). Αναφέρεται στο μεγάλο γεγονός της Γέννησης του Χριστού, γι' αυτό και ο χαρακτήρας του είναι έκδηλα πανηγυρικός και χαρμόσυνος.

π. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΦΙΡΦΙΡΗΣ (1912-1990) Πρωτοψάλτης Πρωτάτου Αγ. Όρους

Ειδικά η αρχική εξαγγελτική φράση αποδίδει εξαίρετα το μήνυμα για την ανατολή του Άστρου-Χριστού. Στο ίδιο ακριβώς πλαίσιο στοιχείται και η ερμηνεία του πατρός Διονυσίου: εξαγγελτική και χαρμόσυνη, με έντονη ψυχική μέθεξη και πολλά στοιχεία από την πλούσια προφορική παράδοση του Όρους. Μια από τις πιο ωραίες και πιο προσωπικές ερμηνείες του πατρός Διονυσίου.

Ο δεύτερος (2ος) είναι ο ειρμός Εκύκλωσαν αι του βίου με ζάλαι ηχ πλ δ' του Αθανασίου πατριάρχου (ακμή 1678-1711). Λιγότερο γνωστός από τον προηγούμενο, περισσότερο ωστόσο προσωπικός και υπαρξιακός. Ο καλοφωνικός αυτός ειρμός υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλής, όπως μαρτυρεί η παρουσία του στα χειρόγραφα, επιβιώνοντας μάλιστα ως την έντυπη παράδοση (1835). Μια τέτοια περίπτωση σε κείμενο και μέλος δεν μπορούσε να βρει καλύτερη ερμηνεία από αυτήν του πατρός Διονυσίου. Με ψυχική μέθεξη, πειθαρχημένο ύφος και πλούσια εκφραστικά μέσα αποδίδει εξαίρετα την εσωτερική, προσωπική ένταση της οδυνώμενης ψυχής, που αποκτά έτσι έναν διαπροσωπικό, καθολικότερο χαρακτήρα. Ο καλοφωνικός αυτός ειρμός έχει και από μιαν άλλη άποψη ιδιαίτερη σημασία για την ιστορία του μουσικού αυτού είδους. Πρόκειται για τη νέα μελοποίησή του (μέσα του 19ου αι.) πάνω στον ίδιο μελωδικό καμβά, αλλά με επιτηδευμένον, περίτεχνο πλατυσμό και ισχυρές "εξωτερικές" επιδράσεις.

Ο τρίτος (3ος) καλοφωνικός ειρμός είναι ο περίφημος Συνέχομαι πάντοθεν δεινοίς ηχ α' Κε του Πέτρου Μπερεκέτη (ακμή περ. 1680-1710/1715). Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ερμηνεία του πατρός Διονυσίου. Διεισδυτική, με ψυχική μέθεξη και λαμπρή ηχοχρωμική απόδοση των λεπτών αισθημάτων της ικεσίας και της οδυνώμενης παράκλησης. Ταυτόχρονα, λιτή και στιβαρή, με πλουσιότατα εκφραστικά ποικίλματα.

Ο τέταρτος (4ος) καλοφωνικός ειρμός είναι ο νεώτερος Ποίαν σοι επάξιον ωδήν ηχ α' του Σωτηρίου Βλαχοπούλου (μέσα του 19ου αι.) ερμηνευμένος επίσης από τον π. Διονύσιο Φιρφιρή. Εκείνο που προέχει εδώ είναι η ανεπανάληπτη όντως ερμηνεία του πατρός Διονυσίου. Δεν είναι μόνο η απόλυτη άνεση και σιγουριά. Είναι κυρίως η τεχνική της εκτέλεσης, η ευστροφία και η ακρίβεια της χρονικής αγωγής, ακόμη η πλούσια φαντασία και, γενικά, η καθόλου ερμηνευτική άποψη που αναδεικνύει έξοχα τον ιδιότυπο χαρακτήρα του δύσκολου αυτού μέλους. Και εδώ μια ιστορική ερμηνεία σ' έναν ασυνήθιστο (και ιδιότυπο) καλοφωνικό ειρμό.

Μητροπολίτης Πατρών κ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ

Οι επόμενοι (5ος, 6ος,7ος) είναι τρεις διαφορετικοί στην υφή και στο ύφος καλοφωνικοί ειρμοί που ψάλλονται και οι τρεις από τον μητροπολίτη Νικόδημο Βαλληνδρά. Η ερμηνεία του Σεβασμιοτάτου είναι πολύ ενδιαφέρουσα, καθώς μάλιστα πρόκειται για μέλη χωρίς προφορική ερμηνευτική παράδοση. Δεν είναι μόνο η αρμόζουσα χρονική αγωγή, το ασματικό ύφος, η εγκρατής, πεποικιλμένη διατύπωση. Το σπουδαιότερο, σ' αυτήν αποδίδεται εντελώς ιδιαίτερα ο αρχαϊκός χαρακτήρας των μελών, στοιχείο που κυριαρχεί απόλυτα στους καλοφωνικούς ειρμούς της περιόδου αυτής (1650-1720). Η ερμηνευτική αυτή προσέγγιση, φυσική και αβίαστη, διατηρεί σήμερα στο ακέραιο τη σημασία της και αποτελεί ασφαλώς, από μιαν άλλη άποψη, χρήσιμο υπόδειγμα. Έτσι ολοκληρώνεται καλύτερα η προσέγγιση των καλοφωνικών ειρμών μέσα από μια ερμηνευτική αντίληψη που εδώ δεν στηρίζεται στην ακουστική παράδοση, αλλά στην προσωπική μουσική αίσθηση.

Ο τελευταίος (8ος) καλοφωνικός ειρμός Πώς σου την χάριν υμνήσαιμι ηχ πλ δ' είναι και πάλι μέλος του Πέτρου Μπερεκέτη. Πρόκειται για αυτοσχέδιο (πιθανότατα) κείμενο, υμνητικό και παρακλητικό προς την Παναγία. Η εκτέλεση από τον Ματθαίο Τσαμκιράνη εμπεριέχει πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία, παρά την έλλειψη προφορικής ερμηνευτικής παράδοσης (ο ειρμός εκτελείται εδώ για πρώτη φορά). Εξαίρονται ιδιαίτερα η συναισθηματική μέθεξη, το εκφραστικό ύφος, η αρμόζουσα χρονική αγωγή, το διαυγές ηχόχρωμα.

ΜΑΝΟΛΗΣ Κ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗΣ